سـعیــــــد طـاوســــــــی
مـدرس و پژوهشــــــــگر تــاریــخ اســـــلام
feyz.php
۰۵ فروردین ۱۳۹۴
2127
نخستین شرح حال فیض کاشانی در آثار شیعه پژوهان غربی

ترجمه و تحقیق :

دکتر عباس احمدوند

سعید طاوسی مسرور

 

   گزارش کوتاه و سطحی دوایت مارتین دونالدسن (Dwight Martin Donaldson; 1884- 1976)  در مدخلی که در کتاب مشهورش The Shi’ite Religion  (مذهب شیعه؛نخستین کتاب درباره شیعه امامیه به زبان های غربی ، منتشر شده در ۱۹۳۳) به فیض کاشانی اختصاص داده است ، آغاز راه شیعه پژوهان غربی در مطالعات مستند در باب فیض بشمار می رود . بنابراین نظر به قدمت و اهمیت این متن ، بر آن شدیم تا ترجمه و تحقیق این مدخل کوتاه را در دسترس علاقه مندان پارسی زبان قرار دهیم .

گفتنی است دونالدسن فارغ­ التحصیل مدرسه تبلیغات کِنِدی در هارتفورد[۱] و اهل انگلستان است که مدت شانزده سال در ایران و مشهد سکونت داشته و به همراه همسرش برخی از سرزمین­های اسلامی را در نوردیده است[۲]. برخی آثار وی که بیشتر شیعه ­پژوهانه می­باشد، عبارت است از،

۱ – عقیده شیعه در باب امامت .

 

“The Shiah doctrine of the Imamate”

Islamic law and legal theory. Ed. I.Edge

Aldershot: Dartmouth, 1996, (The International Library of Essays in Law & Legal Theory: Legal Cultures, 7) , pp.461-470)Article originally published in 1931(.

۲ – ازدواج موقت در اسلام.

“Temporary marriage in Islam”

Moslem World , 1936 , 26 , pp.358-364

۳ – محراب های مهم در حرم مشهد .

“Significant Mihrabs in the Haram at Mashhad”.

Ars islamica,1935 (2) , pp.118-127.

 

۴ – فقه نوین ایران .

“Modern Persian law”

Moslem World , 1934 , 24 , pp.341-349 .

۵ – سلمان پارسی .

 

“Salman the Persian”

Moslem World , 1929 , 19 , pp .338-352

۶ – حوزه های علمیه مشهد .

“The shrine colleges of Meshed'”

Moslem World , 1926 , 16 , pp.72-78.

۷ – کمیل : محرم راز .

“Al-Kumail: A companion of the Secret”

Moslem World , 1938 , 28 ,  pp.249-257

 

 


محمد بن مرتضی کاشانی معروف به ملا محسن فیض[۳]

  او را بیشتر به عنوان یک عارف و فیلسوف شناخته اند تا یک فقیه . او صاحب کتاب ابواب الجنان[۴] است[۵] . برای خواننده غربی جالب است هنگامی که می بیند یک سفیر خارجی به دربار شاه عباس آمد و از حکومت وی خواست به وی اجازه دهد تا با علمای ایران راجع به مباحث دین بحث کند و پیشنهاد کرد که اگر او به حقانیت اسلام قانع شد ، مسلمان شود و در غیر این صورت ایشان ( علمای مسلمان ) باید مسیحی شوند . مشهور بود شخص مسیحی می توانست آنچه را افراد در دست دارند ، پیش بینی کند . ملا محسن رئیس جلسه بود ، او سر بحث را با نماینده خارجی با این سوال باز کرد که چرا حکومتش شخصی محقق و عالم را برای مباحثه با آنها به جای یک بی سواد نفرستاده است . نماینده خارجی پاسخ داد : «تو از توافقی که با من کردی نمی توانی شانه خالی کنی ، پس چیزی در دست خود بگیر تا به تو بگویم چه در دست داری .» بنابراین ملا محسن تسبیحی ساخته شده از (خاک) قبر امام حسین  (ع) بدست گرفت . حضار دیدند نماینده خارجی در فکر عمیق فرو رفت . ملا محسن از او پرسید : « چرا درنگ می کنی ؟ » او پاسخ داد : « این طور نیست که فکر کنی گیج شده باشم ، اما طبق محاسبه من شما در دستتان قطعه ای از زمین بهشت را دارید و من متعجبم چگونه پیش آمده که قطعه ای از زمین بهشت به دست تو افتاده است .» ملا  محسن گفت : «درست گفتی من قطعه ای از بهشت در دست دارم ، تسبیحی از قبر مطهر فرزند دختر پیامبر (ص) است ، اکنون حقانیت دین ما و پوچی دین شما برایت آشکار شد . » گفته اند نماینده خارجی اسلام آورد[۶].

   ملا محسن غنا را مجاز می دانست ، و دیده اند در باغ خود متواضعانه به رکوع رفته و در حالی که کنیزی برای او می خواند ، می گریست[۷] . از برخی جهات او را بسیار ساده لوح معرفی کرده اند . یک بار او چاقوی جیبی خود را در بازار انداخته بود سپس چون بعد از یک سال یادش آمد که چنین شده ، خواست کسی را به دنبال فرستد ، اما بعضی به او گفتند پیدا کردن آن بعد از یک  مدت مدید کاری بس  دشوار است . وی در جواب ایشان گفت : «مردم مسلمانند چگونه آن را بدون اجازه من بردارند؟»[۸] در هر حال نقل شده است بیش از دویست کتاب و رساله تألیف نموده که اسامی شصت و هفت مورد آن ها در قصص العلماء وارد شده است[۹].[۱۰]او در سال ۱۰۹۱ ﻫ / ۱۶۸۰ م از دنیا رفت.

مزار فیض مقبره فیض کاشانی در کاشان

 


[۱] The Kennedy School of mission in Hartford

[۲]  در مورد او و آثارش به خصوص مذهب شیعه  ، نک . عباس احمدوند ،”گذری بر مطالعات شیعی در غرب ” ، مقالات و بررسی ها ، دفتر ۶۳ ، تابستان ۷۷ ،  ص ۱۷۱ – ۱۷۵ .

[۳] D.M.Donaldson, The Shi’ite Religion,Luzac and Company,London,1933,pp 301 – ۳۰۲ .

[۴]  کتابی است در مورد وجوب نمازجمعه ، شرایط ، آداب و فضیلت آن ؛ نک.  محسن فیض کاشانی ، فهرس مصنفات (فهرست خود نوشت اول) ، در : محسن ناجی نصرآبادی ، کتابشناسی فیض کاشانی ، مشهد / تهران ، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی / مدرسه عالی شهید مطهری ، ۱۳۸۷ ، ص ۹۷ – ۹۸ . (م)

[۵] جالب است که ابواب الجنان را نام برده اما به آثار مشهور فیض مانند الوافی در حدیث ، الصافی در تفسیر و مفاتیح الشرایع در فقه اشاره نکرده است ؛ نک . همان ، ص ۷۷ – ۸۰ . (م)

[۶] نک . محمد بن سلیمان تنکابنی ، قصص العلماء ، به کوشش محمد رضا برزگر خالقی و عفت کرباسی ، انتشارات علمی و فرهنگی ، تهران ، چاپ اول ، ۱۳۸۳ ، ص ۴۱۷ . (م) 

[۷]  این مطلب به نقل از قصص العلماء است و به احتمال فراوان رأی شاذ فیض در مورد غنا سبب شده که برخی مخالفان او چنین اموری را به وی نسبت دهند ؛ همان . (م) 

[۸]  بیشتر به لطیفه و داستان شباهت دارد تا به گزارشی قابل اعتماد ؛ همان ، ص ۴۱۸ . (م) 

[۹]  بر خلاف نوشته دونالدسن ، اسامی شصت و هشت اثر فیض در قصص العلماء ذکر شده است ؛ همان ،  ص ۴۱۹ – ۴۲۲ . (م)

[۱۰]  واضح است که دونالدسن در ترجمه فیض به قصص العلماء متکی است و احتمالا سایر مصادر ترجمه وی مانند روضات الجنات ، ریاض العلماء و امل الآمل را ندیده و یا در اختیار نداشته است . (م) 

نظرات
ارسال نظر

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

جستجو
Text widget

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Ut enim ad minim veniam, quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat…